Müslümanların cemaat halinde ibadet ettikleri mekânlara cami denir. Kur’ân ve Sünnet’te cami, mescid kavramı ile ifade edilmiştir. Mescid ise secde edilen yer demektir.
Yeryüzünde ilk yapılan mescid, Mekke’deki Mescid-i Haram’dır. Hz. Muhammed (s.a.v)’in ilk yaptığı mescid ise Medine yakınındaki Kuba Mescidi’dir. Bundan sonra da Mescid-i Nebevî inşa edilmiştir.
Kur’ân-ı Kerim ve Hadis-i Şerif’lerde camilerin inşası, bakım ve temizliğine oldukça önem verilmiştir. Allah’ın mescitlerini ancak Allah’a ve âhiret gününe îman eden, namaz kılıp zekât veren ve sadece Allah’tan korkan kimselerin imar edeceği, Allah için bir mescid bina edene Allah’ın da o kimse için cennette bir köşk bina edeceği, buna mukabil Allah’ın mescitlerinde Allah’ın adının anılmasına ve mescitlerin harap olmasına çalışanların en zalim kimseler olduğu bildirilmiştir. Ayrıca camilerde sadece Allah’a ibadet edilmesi, camilere güzel-temiz elbiselerle gidilmesi ve camilerin temizlenmesi, Allah’ın emridir. Namazlarını camide cemaatle kılan Müslüman ise yirmi yedi kat daha fazla sevap kazanır.
Diyarbakır, cami ve mescitler bakımından oldukça zengin bir kenttir. Ulu Cami, Hz. Ömer Camii, Nebî Camii, Safa Camii ile birlikte Hoca Ahmed, Şeyh Mutahhar, Lala Bey, Şeyh Yûsuf, Fâtih Paşa, Hüsrev Paşa, Ali Paşa, İskender Paşa, Behram Paşa, Melek Ahmed Paşa, Defterdâr Nasuh Paşa ve Kurt İsmail Paşa Camileri Diyarbakır’ın en önemli tarihî camileridir.
Diyarbakır`da 16. yüzyılda inşa edilen yapılardan, Mimar Sinan`a (ö. 966/1588) atfedilen altı eser, Ali Paşa, Behram Paşa, İskender Paşa ve Melek Ahmed Paşa Camileri ile Ali Paşa Medresesi ve Özdemiroğlu Osman Paşa Türbesi’dir.
18/639’da Âmid/Diyarbakır’ın fethi sonrası kiliseden camiye çevrilen Ulu Cami, en kapsamlı onarımı Selçuklular döneminde gördüğü için Selçuklu eserleri arasında sayılmaktadır. Şeyh Matar Camii, Lala Bey Camii ve Nebi Camii Karakoyunlu ve Akkoyunlu Türkmenlerinin hayrâtıdır. Fatih Paşa, Hüsrev Paşa ve Ali Paşa camileri ise Osmanlı dönemi eserlerindendir.
Günümüzde, Diyarbakır camilerinden Nebi Camii, Safa Camii, Hüsrev Paşa Camii ve Melek Ahmed Paşa Camii’nde “Osmanlı Çini”leri bulunmaktadır.
Eski bir bilim kültür merkezi olan Diyarbakır`da camilerin yanı sıra medrese mimarisinin de güzel örneklerine rastlamak mümkündür. Bunlardan bazıları günümüze ulaşmamış olsa da Zincîriye, Mesûdiye, Ali Paşa, Muslihüddîn-i Lârî, Hüsreviyye, (Çeteci) Abdullah Paşa ve Hatuniye Medreseleri ayakta kalan örnek eserlerdendir.
